Τα μεταλλεία της Ασγάτας, γνωστά ως μεταλλεία Καλαβασού, λειτούργησαν κατά διαστήματα από την αρχαιότητα μέχρι και το 1978.

Μεταλλείο Πλατειών Εξόρυξη χρυσού

Οι αρχαιολογικές σκαπάνες έφεραν στο φως διάφορα ευρήματα που φανερώνουν, όπως γράφει ο Καβαζής, πως «το μεταλλείο λειτουργούσε από την αρχαιότητα και αργότερα από τους Ρωμαίους». Ανάμεσα στα ευρήματα που βρέθηκαν στην περιοχή των μεταλλείων ήταν «πολλές αρχαίες γαλαρίες και κεκλιμένα».

Παράλληλα, οι αρχαιολογικές έρευνες έδειξαν ότι η επεξεργασία του μετάλλου γινόταν στο χώρο του μεταλλείου. Αυτό επιβεβαιώνουν η «ύπαρξη σκουριών» αλλά και τα μεγάλα καμίνια που αναβρέθηκαν κατά την ανασκαφή. Είναι αξιοσημείωτο πως στα μεγάλα καμίνια των μεταλλείων «χρησιμοποιούσαν ξυλεία από τα πλούσια δάση της περιοχής».
Επίσης, πρέπει να σημειωθεί πως κατά την αρχαιότητα, σύμφωνα πάντοτε με τον Καβαζή, τις εργασίες στα μεταλλεία εκτελούσαν κυρίως δούλοι.

Μεταλλωρύχοι φωτογραφία του 1948

Την προαναφερόμενη περίοδο ακμής των μεταλλείων διαδέχτηκε μια μεγάλη περίοδος παρακμής. Σαφέστερα, οι μεταλλευτικές εργασίες σταμάτησαν για αιώνες και ξεκίνησαν πάλι τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Μια αγγλική εταιρεία, η «Ρία Ρίντο», το 1925 προέβηκε σε έρευνα στην περιοχή των μεταλλείων. Τρία χρόνια αργότερα, το 1928, αποφάσισε την επαναλειτουργία τους. Μερικά όμως χρόνια μετά, το 1935 ή 1936 «πούλησε το προνόμιο και τις εργασίες της στην Ανώνυμη Ελληνική Εταιρεία Χημικών προϊόντων και Λιπασμάτων, την μετέπειτα ΕΜΕ».

Η επαναλειτουργία του μεταλλείου, όπως χαρακτηριστικά γράφει ο  Καβαζής, «έδωσε στην Ασγάτα μια νέα ζωή».  Από το 1939 μέχρι και το 1965, η Ασγάτα γνώρισε μεγάλη άνθηση σε διάφορους τομείς, «παρουσίαζε την εικόνα μιας μικρής πολιτείας». Είναι χαρακτηριστικό πως τα χρόνια αυτά τριπλασίασε τον πληθυσμό της. Η ευημερία της Ασγάτας αποτυπώνεται στα φύλλα του περιοδικού του Συλλόγου Ασγατιτών Αμερικής. Πρέπει να σημειωθεί πως το συγκεκριμένο περιοδικό αντλούσε πληροφορίες από τους κατοίκους της περιοχής. Πιο κάτω παρατίθενται αποσπάσματα από τα περιοδικά, όπως αυτά διασώθηκαν από τον Καβαζή. Τα αποσπάσματα συνοδεύονται από ένα σύντομο σχολιασμό.

Μεταλλείο Μαυρίδια

«Εις τον ‘Κυπριακό Φύλακα’ της 26 Σεπτεμβρίου είδομεν ότι η εταιρεία των μεταλλείων του χωριού μας, ζητά εργολάβους προς ανέγερσιν  κατοικιών δια τους εργάτας της» (τεύχος 24)

Το μεταλλείο συνέβαλλε στην οικιστική ανάπτυξη της περιοχής, άρα και στην αύξηση του πληθυσμού.

«Το μεταλλείον προοδεύει. Απεδίχθη εκ των δοκιμών ότι υπάρχει αρκετόν μέταλλον δια να απασχολεί 1000 εργάτας επί 30 έτη. Προς μεταφοράν του μεταλλεύματος εις Ζύγιν, κατασκευάσθη δρόμος από Μαυρίδια μέχρι Καλαβασού. Τώρα χαράσσεται δρόμος εις Λαντάρκα και Μαύρην Συκιάν. Από της Κυριακής του Πάσχα φορτώνεται πλοίον με σιδηροπυρίτην για την Γερμανία.» (τεύχος 21)

Χάρη στο μεταλλείο αναπτύχθηκε και το οδικό δίκτυο της ευρύτερης περιοχής.

Μηχανή – autoloader

«Το χωρίον έγινεν αγνώριστον τώρα από την νέα ζώην που έδωσε το μεταλλείον, τα πέντε του αυτοκίνητα, και τους ωραίους του αμαξωτούς δρόμους. Το μεταλλείο ωφέλησε πολύ το χωρίον μας, διότι έχει εργασία δι’όλους όσους θέλουν να δουλέψουν και πληρώνουν 2 ½ σελίνια την ημέραν δι’ οκτάωρον εργασίαν. Πολλοί εργάται του μεταλλείου κατοικούν εις το χωρίον μας και ψωνίζουν από τους μπακάλληδες μας. Επίσης το μεταλλείο παρέχει μιάν αγορά πρώτης τάξεως δια τα προϊόντα του χωριού μας. πολλοί χωριανοί μας μεταφέρουν ότι έχουν να πωλήσουν (φρούτα, ρένταν κ.τ.λ ) εις το μεταλλείον και τα πουλούν η κατευθείαν εις τους εργάτες ή εις την καντίναν. Χάρις εις το μεταλλείον εδιορθώθησαν οι δρόμοι εις το Χαρτζιήν έγινεν γεφύριν και εις την Αρκοσυκιάν. Τώρα εργάζονται όλοι πυρετωδώς δια το κτίσιμον του νέου χωρίου εις τες Πλαδκιές, μία ολόκληρος πόλις με 2.000 κατοίκους και πλέον».  (τεύχος 25 Νοέμβριος 1937)

«Μάθετε ότι το χωρίον μας έγινεν αγνώριστον, από τα τέσσερα μέρη της Κύπρου έρχονται εργάται δια να εργασθούν εδώ εις το μεταλλείον. Εις το μεταλλείον και τον σιδηρόδρομον εργάζονται 1000 εργάται. Το χωρίον μας κατοικείται ασφυκτικώς. Όσα σπίτια είχαμε τα ενοικιάσαμεν» . (τεύχος 28, Μαΐος 1938, επιστολή Μιχαήλ Πύρρου προς τον Σύλλογον Ασγατιτών Αμερικής)

Από το πιο πάνω αποσπάσματα διαφαίνεται ξεκάθαρα η ευημερία και η ευμάρεια που γνώρισε η Ασγάτα, η νέα μικρή πολιτεία. Θα λέγε κανείς πως ολόκληρο το χωριό ζούσε χάρη στη λειτουργία του μεταλλείου.

Βαγόνια για την μεταφορά μεταλλεύματος

«Ο αγαπητός νέος Κ. Μιχαλάκης Δημοσθένη Φιλή μας έγραψε την ακόλουθον επιστολή. Μάθετε ότι εις τες Πλαδκιές εκτίσθησαν 150 κάμαρες εις το χωράφι του Τσαγκαρόλουκα, αι οποίαι θα χρησιμοποιηθούν ως γραφεία της εταιρείας. Προσέτι εκεί πλησίον θα κτισθή και ένα μεγάλο εργοστάσιον το οποίο θα κατεργάζεται τον χρυσόν. Το μεταλλείο προοδεύει  πολύ. Εργάζονται υπογείως περί τα 600 άτομα. Η δε καντίνα κάμνει χρυσές δουλείες. Ο διευθυντής του μεταλλείου Κ. Μούσουλλος είναι πολύ καλός άνθρωπος και φίλος του χωριού.

Ο Κώστας Χατζη Γιάννης έκαμνεν εις τες Πλαδκιές μπαράκαν και εργάζεται μέσα ο αδελφός του ως καφετζής και μπακάλης. Κάμνει καλές δουλειές» (τεύχος 27, Μάρτιος 1938)

Είναι φανερό πως χάρη στο μεταλλείο αυξήθηκε η προσφορά εργασίας. Σημαντική πληροφορία είναι πως στο χωριό θα άνοιγε εργοστάσιο, το οποίο
θα κατεργαζόταν το χρυσό.  Χωρίς αμφιβολία, αυτό σήμαινε και νέες θέσεις εργασίας. Αξίζει να παρατηρήσει κανείς τον τρόπο που εκφράζεται ο αποστολέας για τον διευθυντή του μεταλλείου.

Τέλος, ο Καβαζής, υπογραμμίζει πως «το μεταλλείο της Ασγάτας συνέχισε την λειτουργία του μέχρι το 1978, οπότε σταμάτησε τις εργασίες του λόγω ασύμφορης εκμετάλλευσης και η περιοχή εγκαταλείφθηκε από την ΕΜΕ».

Πηγή:
Αντώνης Καβαζής, «Η Ασγάτα», εκδ. Συνδέσμου Αποδήμων Ασγάτας, Λεμεσός 1992